Voedselbos Boskruit

Samenkomst met de vrijwilligers in ons voedselbos-to-be

Vorig jaar heeft Klimplant al heel wat voorbereidingen getroffen, en dit jaar gaan we écht aan de slag. We planten een voedselbos aan in Park Groot Schijn in Deurne! 1.3 ha aan gezonde zandbodem – nu nog voornamelijk wilde planten – waar we in het najaar 2022 flink wat eetbare bomen en struiken aan toevoegen.

Wil je meer te weten komen over de Pawpaw, denk je graag mee over biodiversiteit en plantensoorten, over hoe we deze plek ombouwen tot een soorten-paradijs? Stuur dan zeker een mailtje naar voedselbos@klimplant.be of meld je aan als vrijwilliger. We bereiden ons voor door elke maand een keer samen te komen met onze vrijwilligers.

Sind april 2021 is Klimplant in overleg met de diensten van de stad om de mogelijkheden te bespreken van een collectief beheerd voedselbos in een stedelijke omgeving. En alles wat daar bij komt kijken: de taakverdeling, het beheer, een plan van aanpak, een eerste ontwerp, etc. Daarvoor zijn we al vaak samengekomen met vrijwilligers, hebben we de plek leren kennen, deze in kaart gebracht en onze toekomstplannen daaraan gekoppeld. Wat moet deze plek voor ons worden? En voor de buurt? Het idee kreeg meer en meer vorm en kreeg uiteindelijk de naam… Boskruit.

Boskruit is een collectief beheerd voedselbos

We geloven sterk in de meerwaarde van stedelijke voedselbossen. Ze combineren voedselproductie met ecosysteemdiensten (biodiversiteit, verkoeling, water- en koolstofopslag, …). Het zijn ideale plekken voor natuureducatie, ontmoeting en recreatie. En ze vragen, in tegenstelling tot groenteteelt, een minder intensief beheer.

Het kan een plek worden waar elke Antwerpenaar (letterlijk) kan proeven van het concept van voedselbossen op een open een toegankelijke manier: van toevallige passant, occasionele meewerker tot actieve vrijwilliger en alles daartussenin.

Van bij het ontstaan van Klimplant vzw is de realisatie van voedselbosjes in de stad één van onze doelstellingen. Zo realiseerden we i.k.v. de burgerbegroting van het district Antwerpen in 2020 een demonstratietuin met voedselbosplanten op Linkeroever. We noemden het ‘Arbofretum’ op ‘Lekkeroever’. Eén van de ideeën is om de aanplant van het Arbofretum te gebruiken om bomen, struiken en kruiden te vermeerderen om zo de stad verder te
vergroenen met eetbare planten. Er staat een grote, enthousiaste groep vrijwilligers klaar om hier mee hun schouders onder te zetten.

Waarom een voedselbos in de stad?

Wat is een voedselbos?

Een voedselbos is een door de mens ontworpen ecosysteem, gericht op duurzame voedselproductie. Het ontwerp van een voedselbos is geïnspireerd op de opbouw van een natuurlijk bos zoals we dat in Europa op enkele plekken nog aantreffen. Anders dan in de landbouw wordt er in een voedselbos niet met een enkele laag – de akker- gewerkt maar ook met de lagen daarboven. Op termijn houdt een juist ontworpen voedselbos zichzelf in stand, is vrij van plagen en biedt voedsel en onderdak aan ontelbare soorten organismen, groot en klein. De grootte van een voedselbos is best minimaal 5000m2 om het systeem te doen werken.


De volgende lagen vormen samen een compleet systeem:
Kruinlaag (Grote bomen, 8+ m) bijvoorbeeld Walnoot, Linde, Kers, Ginkgo, kastanje, pecan …
Tussenlaag (Kleine Bomen, Grote Heesters, 3 tot 8m) bijvoorbeeld Mispel, Hazelaar, Cornus, Decaisnea, appel, peer, amandel, vlierbes …
Struiklaag (Kleine heesters , 1 tot 3m) bijvoorbeeld Gojibes, Jostabes, Honingbes, Aalbes, Appelbes, Wijnbes, erwtenstruik…
Kruidlaag (0,20 – 1m) bijvoorbeeld Smeerwortel, Brandnetel, Varens, artisjok, rabarber, asperge, …
Bodembedekkers (0 tot 0,20m) bijvoorbeeld Aardbei, Postelein, Bosbes, Vossebes, Cranberry, brave hendrik, roomse kervel
Klimplanten: bijvoorbeeld Kiwibes, druiven, Akebia, kaukasische boomspinazie,..
Wortels en knollen: bijvoorbeeld Aardpeer, daslook en andere uiensoorten, pastinaak, …

Soms worden deze lagen nog uitgebreid met waterplanten (als er water aanwezig is) en paddenstoelen (via broed op hout). De genoemde lagen worden zodanig gerangschikt dat voor alle soorten samen een geschikt klimaat ontstaat om in te groeien en vrucht te dragen. Een slim ontwerp zorgt er voor dat planten voedingsstoffen kunnen aanleveren en uitwisselen. Dat maakt een voedselbos tot een slim en duurzaam systeem, dat na verloop van tijd zonder input verder kan.

Al na enkele jaren kan er vaak volop geoogst worden uit een voedselbos(je). De oogst kan bestaan uit fruit, noten, wortels, scheuten, blad en eventueel op lange termijn hout. Ook kunnen medicinale planten er een plek krijgen. Daarnaast vormen de verschillende planten een voedselbron voor allerlei dieren.

Meerwaarde voor de stad?

Door de toenemende verstedelijkingsdruk (verkeer, lawaai, drukte, weinig groen, …) is de nood aan groene, rustige plekken in een stad erg groot. Kleine, collectief beheerde voedselbosjes kunnen zo’n groene oase zijn waar stadsbewoners tot rust kunnen komen, een deel van de zorg opnemen en de vruchten kunnen oogsten en samen verwerken. Zo’n plekken versterken de biodiversiteit, bieden nestgelegenheid voor heel wat dieren, verkoelen
in de zomer, houden water vast en laten het infiltreren, bieden ruimte voor rustige gesprekken en ontmoetingen en geven de kans aan mensen om opnieuw verbinding te maken met natuur en de oorsprong van ons voedsel. Rondleidingen en laagdrempelige meewerkdagen bieden kansen om te leren van elkaar en door eigen observatie.

Kortom: collectief beheerde voedselbossen hebben heel wat troeven voor steden vandaag.

Wat is er mogelijk in Park Groot Schijn?

Het perceel waarover het gaat is momenteel een verruigd grasland. Langs de oostkant is het perceel dichtgegroeid met een gemengde haag en de hondenweide is omzoomd met populieren. Centraal staan enkele grotere bomen (berk, wilg, esdoorn, berk, …) en langs het betonnen pad zijn recent enkele nieuwe bomen aangeplant. Het is een mooie, rustige plek, vlot bereikbaar vanuit de binnenstad (tram, fiets) en aansluitend op het gebied van Ertbrugge aan de overkant van de August Van de Wielelei.

De oppervlakte is ideaal voor de ontwikkeling van een zichzelf onderhoudend voedselbos. Ook de aansluiting bij het Park Groot Schijn enerzijds en Ertbrugge anderzijds zijn een grote meerwaarde.

De creatie van een voedselbos is een werk van lange adem. Je zou de volledige aanplant in één keer kunnen doen, maar ecologisch is dat niet de meest interessante manier van werken. De plek is momenteel een (redelijk droog) grasland en het duurt enkele jaren (we kunnen dat proces wat versnellen) vooraleer de bodem zich omvormt naar een
bosomgeving. Het is daarom beter om eerst de kruin- en struiklaag aan te planten, eventueel samen met wat pionierbomen zoals wilg en berk, die snel groeien en ook snel schaduw creëren. Jaar na jaar verfijnen we stelselmatig het ontwerp en planten we de kruiden, bodembedekkers en klimmers aan.

We ontwerpen een robuust en extensief voedselbos zodat, mocht Klimplant op één of andere reden het beheer niet meer op zich kunnen nemen (waar we niet van uitgaan), de plek met een minimum aan beheersmaatregelen kan onderhouden worden als deel van het park.

De locatie leent zich er toe om verschillende voedselbosplanten op te kweken uit zaad of te vermeerderen via enten/stekken/scheuren. Op die manier kunnen we kosten sparen en kweken we robuustere planten.

Het zou boeiend zijn om de transitie van grasland naar voedselbos te laten monitoren door biologiestudenten van de Universiteit Antwerpen.

We willen zo laagdrempelig mogelijk werken en zo veel mogelijk Antwerpenaren in het bos uitnodigen. We zullen dat doen door informatieborden en rondleidingen. Mensen die meer willen weten, kunnen mee komen werken tijdens de maandelijkse open leer- en werkdagen.

Elke maand focussen we op een thema (bodem, wilde kruiden, snoeien, insecten, permacultuur, compost, …) dat inhoudelijk aan bod komt en werken we samen (onkruid wieden, afval opruimen, aanplanten, maaien, mulchen, snoeien, enten, zaaien, oogsten, verwerken …). Al doende leren we de plek en elkaar beter kennen. Een kerngroep vrijwilligers zorgt voor de goede organisatie en draagt de verantwoordelijkheid voor het goede beheer. Door in deze trapjes te werken willen we zo toegankelijk mogelijk zijn en door samen te werken met diverse Antwerpse organisaties
willen we diverse groepen Antwerpenaren uitnodigen op de plek.

Eens het bos voedsel begint te produceren komt er een nieuwe dimensie bij. Dan kunnen we ook workshops organiseren rond het oogsten en verwerken van de verschillende planten. Ook het uitwerken van een educatief aanbod naar basisscholen uit de buurt is een optie.

Vlekkenplan van de eerste fases
Gedetailleerd plan van de verschillende lagen

Hoe realiseren we Boskruit?

Timing

september 2022: finaliseren ontwerp + bestellijst kruin- en struiklaag
november 2022: we starten aan het begin van het plantseizoen met het aanplanten
van een deel van de struik- en kruinlaag. Dit gebeurt volledig in samenspraak met de
Stad Antwerpen (zie aanplantingsplan).
Winter 2022/lente 2023: We maken meteen gebruik van het 2e plantseizoen om extra plantgoed toe te voegen.

Na elke aanplant evalueren we en bekijken wat er beter/anders kan. Ondertussen werken we aan de communicatie
en werken we educatieve activiteiten uit. Zo kan er elke maand een leer + meewerkdag plaatsvinden.

Het voedselbos is een organisch geheel dat jaar na jaar verder vorm krijgt. Het zal sowieso enkele jaren duren vooraleer je door het weiland het bos begint te zien. Naarmate de bomen meer schaduw en meer blad zullen produceren zal de bodem mee veranderen en worden de omstandigheden meer geschikt voor de kruidlaag en
schaduwminnende bodembedekkers. Deze lagen worden dus pas later aangeplant.

Maandelijkse leer- en meewerkdag


Door minstens 1x per maand in het voedselbos te komen werken houden we de vinger aan de pols en kunnen we alles goed opvolgen en ingrijpen (met extra werkdagen) indien nodig. Sowieso zullen de eerste twee zomers na de aanplant van de kruinlaag erg intensief opgevolgd worden, zeker tijdens droge periodes. We willen zo weinig mogelijk boompjes verliezen. Van onderhoudsmomenten maken we leermomenten. Zo leren we snoeien, enten, vermeerderen, leren we heel veel bij over de eetbare planten die je in ons voedselbos kan terugvinden. Op termijn kunnen we ook gaan inmaken en verwerken. Allemaal leuke, verbindende en nuttige activiteiten krijgen hun plekje in het stedelijke voedselbos.

Meewerken aan Boskruit?


Vrijwilligers kunnen ad hoc aansluiten. Een vijftal vrijwilligers fungeren als kerngroep en aanspreekpunt voor externen. Zij dragen de verantwoordelijkheid voor het beheer en de opvolging van het voedselbos.

Een artikel over het Voedselbos Park Groot Schijn verscheen ook in de Gazet van Antwerpen.